Гісторыя Беларусі IX-XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы.


Помнікі старажытнай беларускай пісьменнасці / Уклад., уступ. артыкулы, каментарыі - канд. філалагічных навук А.Ф. Коршунаў. Мн., 1975.

Лист 12. До Генриха Валуа, короля Речи Посполитой (1.VI.1574).

До Генриха Валуа, короля Речи Посполитой1

Найяснейший милостивый господарю, королю наш милостивый! Иж пан бог сотворитель с презренья ласки своее божской рачил вашу королевскую милость, господаря нашого милостивого, з отчизн хвалебных вашей милости до тых, тут славных панств в добром здоровью принесть и на столицы незвытежоного королевства посадить. Дай же, пане боже, абы в(аша) м(илость), господар наш милостивый, на тых панствах над нами, верными поддаными своими, счастливе и фортунне з благословенством божьим пануючи, нам хрестиянским, милосердым и справедливым паном быти рачил, и от неприятель своих господарских и наших милостиве боронил, которых абы пан бог всемогущий помочью ласки своее святое рачил тлумить и под ноги вашей королевской милости положить. А што пана бога, яко верные подданые в(ашей) м(илости) господарские, повинны есмо просить...

При том даю в(ашей) м(илости) ведать: дал ми знать воевода смоленский, иж гонец господаря его, великого князя московского, Федор Елизарьев, сын Елчанинов, до вашей милости господарской о милости идет, который будет на границах панств в(ашей) м(илости) господарских в сюю середу пришлую, месяца июня девятого дня, с которым почту двадцать человек, а коней двадцать два. Ваша королевская милость, господарь наш милостивый, о всем том рач ведать.

Одно ж ми, найменшому слузе в(ашей) м(илости) господарскому, того потреба ведать и науку меть, кого (на. — А.К.) устречу против таковых гонцов, посланников и послов до границ высылати маю? Гды ж шляхта тутошнего уряду, которые были того повинны, вольностями прав шляхетских от того ся боронят и в тых послугах послушенства ко мне не чинят. А к тому, до кождого такового гонца и до посланников и послов, давши приставы2, што маю на страву давать и отколь той брать? Так теж и тым моим посланцом, которых вперед яко з ведомостью до вашей господарской милости, так и з новинами пильными высылати буду, отколь на страву брать?

На тое все в(ашу) м(илость), господаря моего милостивого, о ласковое, милостивое опатренье прошу, абы ся недостатком моим речь в(ашей) м(илости), господарская и посполитая, в чом не затруднила и не замешкала.

То теж в(ашей) м(илости), господарю моему милостивому, ведать даю о справе неприятеля в(ашей) м(илости) господарского — великого князя московского, чого есми через шпеги мои выведал, иж, дей, на сесь час сам, особою своею, и с обоими сынми своими ест в Олександровой Слободе и на запусты Петровы3, то ест на день Троицы святые римского свята, мает быть у Серпухове4, межи Калуги5 и Коломны6, напротивку татар, которых ся запевне сподевает до Москвы к святому Ильи7.

Татар, поведают, войска великие, межи которыми три царевичи, а стоят уже в земли его, в полях пустых, на урочищах в Лужках Овечиих8. Ино против них зготовал, дей, войска свои немалые и положил около реки Оки, при которых и гуляй-городов9 набудовал, дей, немало.

И в первом, дей, полку стояти мают Мстиславский и Петр Морозов, а в другом полку – Иван Шереметьев да князь Иван Шуйский, а сам, дей, у войску посилковом быти мает. А сына, дей, молодшого отправити мает до Москвы, а старшого сына отправляет у Новгород Великий с татары казанскими и касимовскими10 и иншими войски, опасаючися короля шведцкого войск. Теж и в(ашей) м(илости), господаря нашого милостивого, в том выистью перемирья перестерегается вельми.

Послы его, которые еще зиме с Полоцка переехали до Смоленска и которые мели до панства в(ашей) м(илости) господарского ити, тые и тепер у Смоленску лежат. И тое ведомости нет, естли здесе тые ж послы пойдут або иншие с иншою справою отправлены будут.

И тое теж ведомости через шпеги мои досягнул, иж гонцы его московские, которые, дей, в тых часех от панов рад до князя великого отправлены, до него дошли. От которых, дей, порозуменье взявши, своего гонца до в(ашей) м(илости) шлет, и в тых, дей, часех вборзе сподеваются его до Смоленска...

А о посланцах в(ашей) м(илости) господарских, за ознайменьем и писаньем в(ашей) м(илости), до Смоленска воеводе смоленскому дал есми ведать...

Писан в Орши, месяца июня 1, року 1574.


1 У выданні М. Маліноўскага і А. Пшэздзецкага гэты Ліст не друкаваўся. Тэкст яго намі падаецца па выданню Археаграфічнай камісіі, дзе ён ідзе пад № 9.

2 Прыстаў (гіст.) — асоба, на якую ўскладаліся асобыя даручэнні, напрыклад суправаджэнне замежных паслоў. У больш вузкім значэнні — чыноўнік па судовых справах, які выклікаў у суд падсуднага і сведак, а пасля суда ажыццяўляў судовы прыгавор.

3 "...запусты Петровы" — пятроўскі пост, які па царкоўнаму календару не мае пэўнай колькасці дзён і папярэднічае святу апосталаў Пятра і Паўла (12 ліпеня па н. ст.). У залежнасці ад даты вялікадня вызначаецца і працягласць гэтага посту.

4 Серпухаў — старажытны рускі горад на р. Нары (левы прыток Акі). Першыя звесткі аб ім адносяцца да 1328 г., калі Іван Каліта ў сваім завяшчанні прызначыў сюды свайго сына Андрэя, які стаў першым князем удзельнага Серпухаўскага княства. Княства гзта праіснавала да 1483 г. Серпухаў часта падвяргаўся нападзенню татар, а ў 1410 г. быў разбураны літоўскім князем Свідрыгайлам. Дзякуючы свайму выгаднаму стратэгічнаму і гандлёваму месцазнаходжанню горад ужо тады быў досыць населеным і служыў месцам збораў маскоўскага войска, якое накіроўвалася супраць татарскіх ордаў.

5 Калуга — старажытны горад на р. Ацэ (правы прыток Волгі). Упершыню ўпамінаецца ў 1389 г. як дар кн. Дзімітрыя Данскога свайму сыну Андрэю. З 1505 па 1518 г. тут існавала самастойнае княства. У часы рускай смуты некаторы час Калуга была рэзідэнцыяй Івана Балотнікава.

6 Каломна — старажытны рускі горад пры ўпадзенні р. Масквы ў Аку. Упершыню ўпамінаецца ў 1177 г. як горад Разанскага княства. У 1306 г. быў далучаны да Маскоўскага княства і стаў цэнтрам староства. На працягу сваёй гісторыі горад часта падвяргаўся знешнім нашэсцям і разбурэнню.

7 Дзень св. Іллі-прарока — рэлігійнае свята з пастаяннай датай па царкоўных святцах — 20 ліпеня па ст.ст. (2.VIII па н. ст.).

8 "...на урочищах в Лужках Овечиих". — Урочышчам звычайна называецца частка мясцовасці, якая адрозніваецца якой-небудзь натуральнай прыкметай, напрыклад: лес сярод поля, балота, гара, яр, роў і г. д. Месцазнаходжанне гэтага ўрочышча зараз вызначыць цяжка, а мабыць і зусім немагчыма.

9 Гуляй-горад — асобы від абарончых рухомых — летам на колах, зімою на санях — агарож у Расіі, якія ўзніклі адначасова з вынаходствам пушак. Упершыню гуляй-горад быў выкарыстаны Іванам Грозным пры асадзе Казані ў 1530 г. Пазней, у часы нацыянальна-вызваленчай вайны Багдана Хмяльніцкага, да гэтых рухомых абарончых збудаванняў прыбягалі ў раёне Лоева карныя войскі Радзівіла.

10 "...с татары ... касимовскими" — г. зн. з татарамі ўдзельнага Касімаўскага царства, гісторыя якога пачалася з другой палавіны XV ст. На месцы сучаснага г. Касімава на р. Ацэ вял. кн. суздальскі Юрый Далгарукі ў 1152 г. заснаваў гарадок, які служыў пагранічнай крэпасцю. У 1327 г. горад быў зруйнаваны татарамі. Адбудаваны на яго месцы новы горад Нізавы Гарадзец маскоўскі кн. Васіль III падараваў залатаардынскаму царэвічу Касіму, які заснаваў тут удзельнае царства і кіраваў ім да 1469 г. Сталіцу гэтага царства ён назваў сваім імем. Касімаўскае царства было залежным ад Масквы, і ханы на яго трон прызначаліся рускімі царамі, а таму былі іх вернымі слугамі. Касімаўскае царства праіснавала больш за 200 год.







Hosted by uCoz