История Беларуси IX-XVIII веков. Первоисточники.


Нарративные источники, эпиграфика
Документальные, эпистолярные, законодательные источники
Памятники культуры, словесности, философской мысли
Музыка, театр, фольклор || Визуальные материалы
Полезные исторические веб-ресурсы.
Каталог электронных книг, библиография.
Метрика ВКЛ (Литовская Метрика).

По изд.: Помнікі старажытнай беларускай пісьменнасці / Уклад., уступ. артыкулы, каментарыі - канд. філалагічных навук А.Ф. Коршунаў. Мн., 1975 || В Нац. библ. РБ: БА142430. - Эл. версия, 2003. Скачать полностью все файлы: HTML, архивированы RAR: 174 kb.


А.Ф.Коршунаў

Эпісталярная спадчына Ф. С. Кміты-Чарнабыльскага

«Лісты» Кміты-Чарнабыльскага друкаваліся двойчы. Ўпершыню іх апублікавалі М.Маліноўскі і А. Пшэздзецкі ў зборніку «Zrzódła do dziejów Polskich», т. II (Вільна, 1844, стар. 243—305). Тут пададзена лацінкай 29 пранумараваных Лістоў, да кожнага з якіх у якасці загалоўка вынесена імя адрасата. Гэта публікацыя каштоўная тым, што ў ёй у храналагічнай паслядоўнасці даюцца поўныя тэксты «Лістоў» Кміты-Чарнабыльскага за перыяд са снежня 1573 г. і да канца 1574 г. На жаль, выдаўцы не ўказалі, з якой крыніцы імі ажыццяўлялася выданне «Лістоў».

Другое выданне са значным скарачэннем як самой колькасці Лістоў (толькі 20), так і іх зместу было зроблена Пецярбургскай археаграфічнай камісіяй у «Актах, относящихся к истории Западной России», т. III (СПб, 1848, стар. 164—177). Яно ажыццяўлялася па рукапісу, які меў загаловак «Реистр списанья тармен, которые есми листы через посланцы мои, даючи ведомость о князи великом и о новинах, о которых мне шпеги мои з земли его неприятельской Московской ведати давали...» Рукапіс гэты ў той час належаў былой бібліятэцы дэпартамента Генеральнага штаба (216.1.4). У ім на 96 старонках, па сведчанню акад. Я.Ф.Карскага, змяшчаўся 31 Ліст Кміты-Чарнабыльскага (Гл.: Е.Ф.Карский. Белорусы, т. III, вып. 2. Старая западнорусская письменность. Пг., 1921. Стр. 110-111). Потым сляды гэтага рукапісу згубіліся, і ўстанавіць, куды і калі ён знік, нам не ўдалося. Можна меркаваць, што ён, як і рад іншых архіўных дакументаў, якія тычыліся гісторыі былой Рэчы Паспалітай, быў перададзены ў свой час Польшчы паводле ўмоў Рыжскага дагавору. Але дакументальнага пацвярджэння гэтаму няма.

Публікуючы скарочаны варыянт «Лістоў» пад агульным загалоўкам «Вестовыя отписки оршанского старосты Филона Кмиты-Чернобыльского польскому королю Генриху и литовским радным панам о московских делах», Археаграфічная камісія толькі пранумаравала іх без указання канкрэтных адрасатаў. Прычым яе нумарацыя не адпавядала нумарацыі Лістоў ні ў тым рукапісу, з якога рабілася выбарачная публікацыя тэкстаў, ні нумарацыі іх у выданні М.Маліноўскага і А.Пшэздзецкага. Але тэкстуальнае супадзенне ў абедзвюх адзначаных публікацыях амаль што поўнае.

Розніца закліочаецца толькі ў тым, што тэкст Археаграфічнай камісіі пададзены кірыліцай з захаваннем літары “яць”, якую выдаўцы маглі ўнесці і самі, кіруючыся нормамі дарэвалюцыйнага правапісу.

Апрача гэтага асноўнага зводу «Лістоў» Кміты-Чарнабыльскага, у тым жа томе «Актов, относящихся к истории Западной России» былі апублікаваны яшчэ Прывілейная грамата, выдадзеная 18 кастрычніка 1579 г. тагачасным каралём Рэчы Паспалітай Стэфанам Баторыем Кміце-Чарнабыльскаму на ваяводства Смаленскае, і два яго Лісты за 1580 г., адзін з іх быў адрасаваны Стэфану Баторыю, а другі — смаленскаму ваяводу кн. Данілу Ногцеву. Трэці Ліст Кміты-Чарнабыльскага за той жа 1580 г., адрасаваны таксама Стэфану Баторыю, быў апублікаваны на польскай мове доктарам Прахаскай у выданні «Archiwum domu Sapiehów», t. I (Lwów, 1892).

Для нашага выдання «Лістоў» Кміты-Чарнабыльскага ўзяты за аснову тэксты, пададзеныя М. Маліноўскім і А. Пшэздзецкім, у якіх для зручнасці чытання лацініца заменена кірыліцай. Разам з тым з мэтай больш поўнага выдання эпісталярнай спадчыны Кміты-Чарнабыльскага яны дапоўнены адным Лістом, пададзеным Археаграфічнай камісіяй (у нашай публікацыі ён ідзе пад № 12), які адсутнічае ў публікацыі М. Маліноўскага і А. Пшэздзецкага, і дапоўнены «Дадаткам», куды вынесены Прывілейная грамата Кміце-Чарнабыльскаму і тры яго Лісты за 1580 г. Апошні з іх пададзены як на польскай мове, так і ў перакладзе на сучасную беларускую мову. Пераклад зроблены намі.

Рыхтуючы да друку гэту публікацыю «Лістоў» Кміты-Чарнабыльскага, мы строга прытрымліваліся тых тэкстаў, з якіх рыхтавалася наша публікацыя. А таму розначытанні іх з адпаведнымі месцамі па публікацыі Археаграфічнай камісіі не прымалі ў разлік і, каб не абцяжарваць тэкст падрадковымі зноскамі, апускалі. Тытулы асоб, да якіх звяртаўся аўтар «Лістоў», пададзеныя ў публікацыі М.Маліноўскага і А.Пшэздзецкага ў скарачэннях, намі падаюцца ў поўным выглядзе, і гэта расшыфроўка заключана ў круглыя дужкі. Яўныя пропускі слоў, злучнікаў, а часам і цэлых выразаў, без якіх губляецца сэнс сказа, таксама падаюцца ў дужках, але ў такіх выпадках адзначаюцца нашымі ініцыяламі (— А. К.). Разбіўка тэксту на абзацы, больш карацейшыя сказы і расстаноўка ў іх знакаў прыпынку зроблена намі ў адпаведнасці з існуючымі правіламі. Шматкроп'ем адзначаны абрывы тэкстаў у ранейшых публікацыях.


Реестр списань, которые есьми листы через посланьцы мои, даючи ведать о князю великом и о новинах, о которых мне шпеги мои з земли его неприятельское московское ведати давали по смерти его королевской милости, славное, святое памяти зешлого пана нашего, до их милости панов рад Великого княжества Литовского посылал, почавшы от року 1573, месяца декабря 6 дня, и тепер до его королевской милости, пана нашого пришлого, и до их милости панов рад также, даючи ведать о справе князя великого московского и о новинах, отсюль з Орши писал и посланьцов моих посылал, то ест в року 1574.

Лист 1. До Остафея Волловича, каштеляна Троцкого. 05-07.12.1573.

Лист 2. До панов рад Великого княжества Литовского. 23 (26).01.1574.

Лист 3. До панов рад Великого княжества Литовского. 01.03.1574.

Лист 4. До Остафея Волловича, каштеляна Троцкого. 01.03.1574.

Лист 5. До панов рад Великого княжества Литовского. 02.03.1574.

Лист 6. До Валерьяна Протасевича, бискупа Виленского. 03.03.1574.

Лист 7. До панов рад Великого княжества Литовского. 13.03.1574.

Лист 8. До панов рад Великого княжества Литовского. 17.03.1574.

Лист 9. До Миколая Радзивилла, воеводы Виленского. 17.03.1574.

Лист 10. До панов рад Великого княжества Литовского. 13.04.1574.

Лист 11. До Лаврына Войны, подскарбего литовского. 21.04.1574.

Лист 12. До Генриха Валуа, короля Речи Посполитой. 01.06.1574.

Лист 13. До Остафея Волловича, каштеляна Троцкого. 01.06.1574.

Лист 14. До Теодоры з Сапегов Воловичовой, каштеляновой Троцкой. 01.06.1574.

Лист 15. До Миколая Радзивилла, воеводы Виленского. 16 (18).06.1574.

Лист 16. До Миколая Радзивилла, воеводы Виленского. 30.06.1574.

Лист 17. До панов рад Великого княжества Литовского. Б/д.

Лист 18. До панов рад Великого княжества Литовского. 08.1574.

Лист 19. До Остафея Волловича, каштеляна Троцкого. 05.08.1574.

Лист 20. До панов рад Великого княжества Литовского. 09.08.1574.

Лист 21. До панов рад Великого княжества Литовского. 18.08.1574.

Лист 22. До панов рад Великого княжества Литовского. 28(29).08.1574.

Лист 23. До панов рад Великого княжества Литовского. 10.09.1574.

Лист 24. До панов рад Великого княжества Литовского. 18.09.1574.

Лист 25. До Миколая Радзивилла, воеводы Виленского. 18.09.1574.

Лист 26. До Миколая Радзивилла, воеводы Виленского. 18.09.1574.

Лист 27. До панов рад Великого княжества Литовского. 09.1574.

Лист 28. До Лаврына Войны, подскарбего литовского. 20.09.1574.

Лист 29. До панов рад Великого княжества Литовского. 22.09.1574.

Лист 30. До Станислава Паца, воеводы Витебского. Б/д.

Приложение.

Жалованная грамота Оршанскому старосте Филону Кмите-Чернобыльскому о возведении его в звание сенатора с титулом воеводы Смоленского. 18.10.1579.

Лист 1. Смоленскому воеводе князю Даниилу Ногтеву о выкупе из литовского плена детей боярских Сатина и Одоевцова. 01.06.1580.

Лист 2. Королю Речи Посполитой Стефану Баторию. 27.07.1580.

Лист 3. Королю Речи Посполитой Стефану Баторию. 27.10.1580.